Recht op gezondheid › City of Talent

Recht op gezondheid

Recht op gezondheid

Recht op gezondheid

Dat we steeds meer te kampen krijgen met chronische ziektes, weten we. Dat we gezonder moeten gaan leven ook. Maar hoe krijgen we dat voor elkaar? Brigit Toebes denkt daarover na. Zij is hoogleraar Gezondheidsrecht in Internationaal Perspectief en bekijkt het probleem (onder meer) met een juridische bril op.

In de afgelopen anderhalve eeuw is de levensverwachting in de Westerse wereld verdubbeld. Van veertig naar tachtig jaar. Prachtig natuurlijk, maar er zijn kanttekeningen. Chronische ziekten rukken op. Bijna de helft van de Nederlanders heeft met één of meer ervan te kampen. En veel ervan is vermijdbaar, namelijk te wijten aan ongezond gedrag. ,,Het recht kan een sturende rol spelen in het terugdringen daarvan.’’

Die juridische kant is niet het eerste wat opkomt bij termen als leefstijl, zorg, preventie, healthy ageing. ,,Je kunt natuurlijk denken aan top-downmaatregelen zoals het verhogen van de prijzen op ongezonde producten. In Australië is de prijs van een pakje sigaretten 18 euro. Het aantal volwassen rokers is sinds die enorme verhoging gehalveerd. Daar zie je dat het helpt, ingebed in andere maatregelen zoals het verwijderen van merknamen op pakjes. Roken is daar echt uit de belevingswereld verdwenen.’’

Willen wij dat hier ook, is dan de vraag die gesteld moet worden. En moeten we dan ook meteen de prijzen op alcohol en ongezonde voeding verhogen? Die producten zijn namelijk eveneens ongezondmakers. ,,Het zou kunnen. Ik vind dat de rijksoverheid wel wat pro-actiever mag zijn in het bevorderen van de volksgezondheid. Laten we er in ieder geval serieus over nadenken. Een student van me stelde laatst voor om fastfood zwaarder te belasten en met de opbrengsten groente en fruit te subsidiëren. Een interessante denkrichting.’’

Ronduit verbieden van bepaalde producten en gedragingen kan ook. Maar mag het zomaar? ,,Er zijn zonder twijfel juridische barrières. Die liggen op het punt van autonomie waarop ieder volwassen mens recht heeft. Dat je roken verbiedt in openbare ruimtes en op speelplaatsen, sportverenigingen en schoolpleinen, snappen de meeste mensen wel. Het recht van die kinderen op gezondheid weegt dan zwaarder dan het recht op autonomie van de volwassen rokers.’’

Het wordt lastig als je het hebt over bijvoorbeeld roken in de auto met kinderen op de achterbank, of simpelweg roken in huis. ,,In Italië en het Verenigd Koninkrijk is het gelukt roken in de auto te verbieden zodra er kinderen in de auto zitten. En dat werkt best aardig. Je zou zeggen: dat is toch niet te handhaven? Dat klopt ook wel, de politie kan het niet. Maar de omgeving wel. Je merkt dat de sociale druk in dit geval belangrijker is.’’

In dit verband is het interessant wat de gemeente Groningen aan het doen is. Ze is hard op weg om een rookvrije gemeente te worden. Dat begon in openbare ruimtes en gaat nu verder op straat, in afgemeten stralen rondom die ruimtes. ,,Dat is een prachtig experiment, zou ik zeggen. Het werkt alleen als er genoeg draagvlak voor is, want ook hier zit je met de handhaving.’’

,,Maar wat ik ook een goede vraag vind: waarom regelt de rijksoverheid dit niet? Waarom moet een gemeente dit zelf aanpakken? Dat bedoel ik met die pro-activiteit die vanuit de regering wel wat groter mag.’’

Dat draagvlak is een essentieel onderdeel in de strijd om een gezondere wereld, stelt Brigit Toebes. ,,Dat is hoe het werkt. Eerst komt er een maatschappelijke beweging op gang en daarna gaat het recht een rol spelen. Je kunt pas wetten voorschrijven als de samenleving er klaar voor is. Maar je kunt met wetgeving de maatschappelijke beweging wel prikkelen.’’

Met roken zijn we wat dat betreft goed op weg. Iets lastiger gaat het nog met ziekmakers als alcohol en ongezonde voeding. ,,Dat vind ik ook een verantwoordelijkheid van de aanbieders van die producten. Dat blijf ik roepen. Ik zie met lede ogen aan hoe fastfoodketens restaurants openen in Afrika en langzaam de veel gezondere lokale keuken verdrijven. Het geeft opeens status om hamburgers te eten met als uiteindelijke gevolg dat onze westerse chronische ziekten ook daar een probleem worden. Dat zie je al gebeuren. Dat móet zo’n bedrijf zich aantrekken, maar dat gebeurt niet.’’

Wat dat betreft is het hoopvol dat er een gezaghebbend wereldwijd convenant is afgesloten dat stelt dat ondernemingen de gezondheid van mensen niet mogen schaden. ,,En de gezondheid schaden is wat een groot deel van de voedingsindustrie nu wél doet. Daar kan de overheid ook tegen optreden, als ze maar wil. Voorlopig zit de industrie nog om tafel met de overheid en spelen er veel meer belangen dan de gezondheid van mensen.’’

Het klinkt als een gordiaanse knoop, maar er is zeker hoop. ,,Je ziet dat de beweging op gang is gekomen. Mensen worden zich steeds meer bewust van wat wel en niet gezond is. Die beweging verandert in een sociale norm en dat is het moment waarop het recht het laatste zetje kan geven.’’

Tijdens de Healthy Ageing Week spreekt Brigit Toebes hierover in de Healthy Living Room op de Grote Markt.