Hoe buiten roken de norm werd

za, 22 oktober 2016

Het is nog helemaal niet lang geleden dat overal werd gerookt. Nu zie je alleen her en der mensen buiten even snel een sigaretje roken. Achter het omslagpunt ligt een hele sociale dynamiek. Meestal zijn zulke gedragsveranderingen een langzaam proces dat meerdere generaties kan duren. Zelfs als we weten dat de slechte gewoonte dodelijk kan zijn. Een team van economen, psychologen en ecologen heeft nu gekeken naar veranderingen in sociale normen, waarbij die verandering juist plotseling kantelde door groepsgedrag. Als we weten wat de achterliggende oorzaken zijn, kunnen we dit in het vervolg effectiever aanpakken. En dan niet alleen voor onze gezondheid, maar ook als het gaat om klimaatverandering, het verliezen van biodiversiteit en ongelijkheid tussen mannen en vrouwen.

“Ik ga even buiten een sigaretje roken”

Wat volgens de onderzoekers vooral belangrijk is? De zichtbaarheid van het nieuwe groepsgedrag. Hoe zichtbaarder, hoe groter de kans dat een nieuwe sociale norm zich snel verspreidt. Dat was precies wat er bij het roken gebeurde: de anti-rookwetgeving maakte dat mensen buiten moesten roken, waardoor buiten roken razendsnel uitgroeide tot de nieuwe sociale norm. En dat gebeurde niet alleen in de horeca; ook thuis gingen steeds meer rokers even naar buiten voor een sigaretje.

Net als een zeilschip

Jager: “Het fenomeen van de zogenoemde tipping points, oftewel kantelpunten, is in de ecologie veelvuldig onderzocht. Wij hebben nu geprobeerd om die theorie te vertalen naar de mens.” Ondanks dat het team bestond uit een grote groep mensen uit diverse disciplines, zijn de onderzoekers er toch in geslaagd om een gemeenschappelijke basis te vinden voor het onderzoek van veranderingsprocessen. Jager: “Bij de meeste gedragingen waarbij sociale invloed sterk is, kun je verwachten dat er tipping points zijn. Dat biedt mogelijkheden voor beleidsmakers. Hoe meer kennis je hebt van de sociale dynamiek van de gemeenschap, hoe beter je acties kunt inzetten en hoe makkelijker het wordt om te sturen. Ik vergelijk het weleens met een zeilschip dat overstag gaat. Hoe beter je kennis van en gevoel voor de situatie, hoe beter je kunt anticiperen.”

Aangepast beleid

Het onderzoek kan van invloed zijn op nieuwe beleidsvorming. Die zal op een meer adaptieve manier worden ingevoerd. Er kan dan gevolgd worden wat er in het systeem gebeurt en zo kan het veranderingsproces dynamisch worden begeleid. “Dat is bij vrij veel bestaand beleid nog niet gebruikelijk. Ons onderzoek roept ook de vraag op welk niveau beleid moet worden bepaald. In situaties waarbij tipping points een rol spelen moet dat misschien wel meer op lokaal niveau gebeuren.”